Forumlar » Genel » Genel Konular » ATASÖZLERİ NEDİR

Atasözleri, anonim Türk halk edebiyatının en önemli ürünlerindendir. Türk halkının yaşam biçimini, dünyayı algılayış biçimini, düşünüş tarzını göstermesi bakımından önemlidir. Atasözleri bir yargı bildirir ve atalarımızın geçmişteki tecrübelerini bize taşır. Hemen hepsinde bir öğüt söz konusudur. Genellikle mecaz anlamlıdırlar. Az da olsa gerçek anlamlı atasözleri de vardır.  

• Atasözü, atalarımızın uzun yaşantılar sonucunda edindiği tecrübelerini gelecek nesillere aktarmak için kullandıkları özlü kalıplaşmış sözlerdir. İslamiyet öncesinde sav, Divan edebiyatında irsal-i mesel ya da darb-ı mesel denirdi. Atasözleri kalıplaşmış söz öbekleridir, bu nedenle bir kelimesi dahi değiştirilse o anlamı vermez.
• Deyimler ise anlatıma ilgi, çekicilik, canlılık katmak için en az iki kelimenin yan yana gelerek ve en az birinin gerçek anlamından sıyrılarak oluşturduğu söz öbekleridir. Cümle özelliği gösterenler de vardır.
• Atasözleri cümle hâlindedir, öğüt ve yargı bildirir; deyimler ise yargı bildirmeden konuyla ilgili durumu etkili bir şekilde ifade eden anlatım biçimidir.
• Deyimlerin öğüt ve ders vermek gibi bir çabası yoktur.
• Atasözü ve deyimler anonimdir, ilk söyleyenleri unutulmuştur.

Atatsözlerinin şu ilginç yönü vardır ki, verdiği öğütler o anki duruma göredir. Bu nedenle birbirleriyle çelişen atasözleri de çok sayıda vardır...

Örneğin:

Bir elin nesi var, iki elin sesi var...
Birlikten güç doğar....

Bu iki atasözü ile çelişen şu atasözlerine de dikkat edelim...

Kurda «Neden boynun kalın?» diye sormuşlar, «Kendi işimi kendim görürüm» demiş.
Nerde çokluk orda b..luk...
Güvenme dostuna, saman doldurur postuna...

Ben bu ikilem karşısında şöyle bir açıklama yapmak isterim: Her ne kadar yardımlaşmak işlerimizi kolaylaştırırsa da, başkalarına her zaman güvenmeyip, olumsuz sonuçlara hazırlıklı olmalıyız...

Böyle birbiriyle çelişen atasözlerine örnekler çoğaltılabilir. Ancak ben bu konuyu çocukluğumda kardeşlerim arasındaki hoş bir atışma ile bitirmek isterim...
Ağabeyim mevcut bir yemeği bitirircesine yiyordu. Kardeşim buna itiraz ederek, «hepsiniz bitirme, yarına da kalsın» demişti. Ağabeyim: «Bugünün işini yarına bırakma» demişti. Buna karşılık kardeşim yine atasözüyle cevap vermişti: «Bol bol yiyen bel bel bakar.»

Kadir Tozlu